کیفیت پایین پوسته تخم مرغ هزینه پنهانی هنگفتی برای تولیدکننده تخم مرغ است. برآوردها نشان می دهد بیش از ۱۰ درصد تخم مرغ های تولید شده در مرغداری غیرقابل جمع آوری هستند یا قبل از استفاده مورد نظر شکسته می شوند. ۵-۲ درصد اول به دلیل اینکه که پوسته کمتری دارد به سادگی ترک خورده یا شکسته می شود تا جایی که برای جمع آوری مناسب نیست. مابقی در حین جمع آوری، تمیز کردن، بسته بندی و حمل و نقل از بین می رود.
پوسته خارجی تخم مرغ، پوسته ۱۱-۱۰ درصد از وزن کل تخم مرغ را تشکیل می دهد. پوسته تخم مرغ به طور متوسط ۶-۵ گرم وزن دارد، دارای خواص مکانیکی قابل توجه مقاومت در برابر شکستگی بوده و ضخامت آن ۳۵۰-۳۰۰ میکرومتر است. این ساختار در محافظت از محتویات تخم مرغ از محیط میکروبی و فیزیکی و کنترل تبادل آب و گاز نقش اساسی دارد. مقدار کلسیم پوسته تخم مرغ تقریباً ۲/۵-۱/۷ گرم است. پوسته تخم مرغ بطور متوسط حاوی حدود ۹۴ تا ۹۷ درصد کربنات کلسیم، ۰/۳ درصد فسفر، ۰/۲ درصد منیزیم و کمتر از ۲ درصد ماده آلی است. ماده آلی بیشتر از ماتریکس پروتئینی (مخلوطی از پروتئین ها و پلی ساکاریدهای غنی از مولکول های سولفاته) و رنگدانه های پوسته تشکیل شده است. ماتریکس پروتئینی در تعیین ساختار پوسته تخم مرغ بسیار مهم بوده و به عنوان پایه ای برای رسوب کربنات کلسیم عمل می کند.
حدود ۸۰۰۰ منفذ میکروسکوپی روی پوسته وجود دارد. سطح خارجی پوسته خود متشکل از یک پوشش مخاطی (کوتیکول) است که دقیقاً قبل از تخمگذاری روی تخم قرار می گیرد. این پوشش پروتئینی به محافظت از محتوای داخلی تخم مرغ در برابر نفوذ باکتریها از طریق پوسته کمک می کند.

کیفیت پوسته تخم مرغ

کیفیت ظاهری پوسته تخم مرغ به عوامل کیفی مربوط می شود که می توان مشاهده کرد. مانند سالم بودن پوسته، شکل پوسته و رنگ پوسته. با این وجود، برای مرغ های تخمگذار تجاری و مرغ مادر، کیفیت پوسته به معنای افزایش ضخامت پوسته و مقاومت شکستن پوسته برای کاهش تعداد تخم های ترک خورده، افزایش تعداد تخم مرغ های قابل فروش/جوجه کشی و تعداد بیشتری جوجه یک روزه زنده است.

روش های اندازه گیری کیفیت پوسته تخم مرغ

روش ها و ابزارهای تخصصی برای اندازه گیری کیفیت پوسته وجود دارد‌. قدرت پوسته تخم مرغ فاکتور اصلی است اما تنها عامل تعیین کننده کیفیت پوسته نیست. کیفیت پوسته تخم مرغ را می توان به صورت زیر اندازه گیری کرد:

  • اندازه تخم مرغ و نواقص قابل مشاهده پوسته.
  • وزن مخصوص.
  • رنگ پوسته.
  • قدرت شکستن پوسته.
  • درصد پوسته (وزن پوسته ضربدر ۱۰۰ تقسیم بر وزن تخم مرغ).
  • ضخامت پوسته (میلی متر).

وزن مخصوص یک جسم برابر با وزن حجم آن نسبت به وزن حجم برابر آب است، در حالی که هر دو در یک دما هستند. وزن مخصوص تخم مرغ برابر با تراکم تخم مرغ نسبت به آب است. وزن مخصوص هر چهار قسمت تخم مرغ متفاوت است (پوسته: ۲/۳۲۵ ، زرده: ۱/۰۳۲ ، آلبومین: ۱/۰۳۸ ، غشاهای پوسته: ۱/۰۷۵). از آنجا که وزن مخصوص پوسته بیش از دو برابر سایر قسمتهای تخم است، درصد پوسته تأثیر عمده ای بر وزن مخصوص تخم مرغ دارد. با افزایش مقدار پوسته، وزن مخصوص تخم مرغ نیز افزایش می یابد. بنا بر این وزن مخصوص تخم مرغ، شاخص خوبی برای درصد پوسته و کیفیت پوسته است. اگر وزن مخصوص یک گله کمتر از ۱/۰۸۰ باشد، میزان شکستگی بالاتر از حد نرمال است.
عوامل زیادی بر کیفیت پوسته تخم مرغ تأثیر می گذارند که بیشتر قبل از تخمگذاری است. ضخامت پوسته با توجه به مدت زمانی که در غده پوسته (رحم) می گذرد و میزان رسوب کلسیم در هنگام تشکیل پوسته تعیین می شود. اگر تخم مدت کوتاهی را در غده پوسته بگذراند، ضخامت آن کمتر خواهد شد. همچنین، زمانی که تخمگذاری انجام می شود ضخامت پوسته را تعیین می کند. به طور کلی، هرچه زودتر در روز یا قسمت روشنایی از برنامه نوری تخمگذاری صورت بگیرد، پوسته ضخیم تر می شود.

تأثیر نژاد مرغ تخمگذار بر کیفیت پوسته تخم مرغ

برخی از نژادهای مرغ تخمگذار ممکن است بتوانند کلسیم را برای پوسته تخم مرغ با سرعت بیشتری نسبت به بقیه رسوب دهند و در نتیجه کیفیت پوسته بهتری داشته باشند. مشاهده شده است که تخمهای قهوه ای تیره کیفیت پوسته بالاتری نسبت به تخمهای قهوه ای روشن دارند.

اثر بیماری ها بر کیفیت پوسته تخم مرغ

بیماری هایی مانند برونشیت عفونی (IB)، بیماری نیوکاسل (ND) و آنفلوانزای مرغی (AI) بر کیفیت پوسته تأثیر می گذارند. ویروس برونشیت عفونی باعث تخمهای با پوسته نرم/زبر، تغییر رنگ و چین و چروک پوسته می شود.

اثر مدیریت بر کیفیت پوسته تخم مرغ

شرایط نامناسب سالن، دمای بالای محیط و حمل و نقل بد تخمها بر کیفیت پوسته تخم مرغ تأثیر می گذارد. از آنجا که تخم مرغ های بزرگ مستعد ترک هستند، باید اندازه تخمها از طریق مدیریت تغذیه و روشنایی مناسب کنترل شود. گزارش شده که ضخامت پوسته تخم مرغ در برنامه نوری ۳ روز روشن: ۱ روز تاریک نسبت به تخم مرغ در برنامه ۱۶ ساعت نور: ۸ ساعت تاریک به طور قابل توجهی بیشتر بود.

تولک بری مرغ ها و کیفیت پوسته تخم مرغ

روش مدیریت تولک بری اجباری یا القایی نشان داده است که کیفیت پوسته را در همه گله های پیر افزایش می دهد. به دنبال تولک بری، وزن مخصوص تخم، وزن پوسته، ضخامت پوسته و درصد پوسته یا همان اندازه ای بود که قبل از تولک بردن بود و یا برای کلیه سویه ها بهبود یافته بود.

تأثیر سن پرنده بر کیفیت پوسته تخم مرغ

با افزایش سن مرغ، ضخامت پوسته معمولاً کاهش می یابد.  گله های پیرتر تخم های بزرگتری می گذارند که به راحتی شکسته می شوند. مرغ از نظر ژنتیکی قادر است فقط مقدار محدودی کلسیم را در پوسته قرار دهد. علاوه بر این، مرغ مسن مقداری از توانایی خود را برای برداشت کلسیم از استخوان از دست می دهد و کمتر قادر به تولید کربنات کلسیم مورد نیاز است. جذب و جابجایی کلسیم پس از ۴۰ هفتگی به کمتر از ۵۰ درصد نرمال کاهش می یابد.

اثر داروها بر پوسته تخم مرغ

به عنوان مثال، داروهای سولفا کیفیت پوسته تخم مرغ را تحت تأثیر قرار می دهند در حالی که تتراسایکلین ها اثرات مفیدی دارند.

اثر کیفیت آب بر پوسته تخم مرغ

بسیاری از مطالعات نشان داده که آب آشامیدنی شور، از جمله آب لوله کشی حاوی کلرید سدیم که به مرغهای تخمگذار بالغ در غلظتهای مشابه موجود در آبهای زیرزمینی ارائه می شود، بر کیفیت پوسته تخم مرغ تأثیر منفی دارد در حالی که تأثیر کمی بر مصرف خوراک، تولید تخم مرغ یا وزن تخم دارد. در مقابل، برخی گزارش ها نشان می دهد که هیچ نقص پوسته قابل مشاهده ای وجود ندارد و بر وزن مخصوص نیز تأثیر منفی نمی گذارد.

نقش استرس در تغییر کیفیت پوسته تخم مرغ

در حالی که استعداد ژنتیکی برای کیفیت تخم مرغ و پوسته تخم مرغ وجود دارد، اما ژن های خوب می توانند از استرس های محیطی تحت تاثیر قرار گیرند. پوسته در اثر فعالیت سلولهایی که در مجاری تخم و رحم قرار دارند تشکیل می شود. تحت استرس، ترشحات این سلول ها اسیدی می شوند و سلول ها آسیب می بینند یا از بین می روند. در موارد شدید، اثرات ناشی از استرس می تواند باعث ایجاد پوسته های تخم مرغ شود که دارای کلسیم اضافی هستند و نوعی برجستگی دانه مانند در سطح پوسته ایجاد می شود که منجر به تخم مرغ های نامناسب می شود.

اثر دمای محیط بر کیفیت پوسته تخم مرغ

یکی از عواملی که باعث کیفیت پایین پوسته تخم مرغ در هوای گرم می شود، مصرف ناکافی خوراک است. کیفیت پوسته تخم مرغ تا حدی در ماه های تابستان به خطر می افتد. در طی قرار گرفتن در معرض دمای گرم محیط، مرغ با افزایش سرعت تنفس (نفس نفس زدن) واکنش نشان می دهد تا خودش را خنک کند. این امر باعث کاهش CO2 در خون می شود و شرایطی را ایجاد می کند که "آلکالوز تنفسی" نامیده می شود. خون قلیایی می شود و در دسترس بودن کلسیم برای پوسته تخم مرغ کاهش می یابد. این اختلال در تعادل اسید و باز باعث افزایش تخمهای پوسته نرم در طول تابستان می شود.
نازک شدن موقت پوسته تخم مرغ ممکن است در دوره هایی با دمای بالا محیط (بالای 25 درجه سانتیگراد) اتفاق بیفتد زیرا مصرف خوراک کاهش می یابد. با کاهش دما و افزایش مصرف خوراک، پوسته ها به سرعت ضخامت طبیعی را بدست می آورند. آلکالوز تنفسی همچنین باعث افزایش از دست دادن کربنات از طریق کلیه و در نتیجه رقابت بین کلیه و رحم برای یون کربنات می شود، در نتیجه ضخامت پوسته تخم مرغ ضعیف می شود. در طی استرس گرمایی، مصرف کلسیم به عنوان یک نتیجه مستقیم از کاهش مصرف خوراک کاهش می یابد و این باعث تحریک تحلیل استخوان و در نتیجه هیپرفسفاتمی (زیادی فسفر در خون) می شود. این امر از تشکیل کربنات کلسیم در غده پوسته جلوگیری می کند. همچنین استرس گرمایی باعث کاهش فعالیت کربنیک آنهیدراز (آنزیم وابسته به روی) در رحم می شود. تحت تنش گرمایی با کاهش همزمان جریان خون به مجرای تخم و در نتیجه کیفیت پایین پوسته، خون بیشتری به بافتهای محیطی منتقل می شود. در نهایت، توانایی مرغ ها برای تبدیل ویتامین D3 به شکل فعال آن در هنگام تنش گرمایی کاهش می یابد.

نقش تغذیه در کیفیت پوسته

بین کلسیم، فسفر، ویتامین D3 و سیستم هورمونی مرغ در متابولیسم کلسیم در هنگام تخمگذاری رابطه پیچیده ای وجود دارد. تعادل کلسیم و فسفر برای تولید مناسب تخم مرغ و کیفیت پوسته آن بسیار مهم است. جیره مرغ تخمگذار باید با مقدار صحیح کلسیم و فسفر فرموله شود (معمولاً ۳/۵ - ۴ درصد کلسیم، ۰/۳۵-۰/۴ درصد فسفر).

اهمیت کلسیم در پوسته تخم مرغ

هم مقدار زیاد و هم کمبود کلسیم روی کیفیت پوسته تأثیر منفی خواهد گذاشت. یک تخم مرغ تقریباً ۲ گرم کلسیم دارد. بنابراین برای حفظ کیفیت خوب پوسته، یک مرغ به طور متوسط ۴ گرم کلسیم در روز مصرف می کند زیرا در واقع ۵۰ تا ۶۰ درصد کلسیم خوراک در تشکیل پوسته استفاده می شود.
نیاز کلسیم یک مرغ تخمگذار ۴ تا ۶ برابر مرغ غیر تخمگذار است. تخم ۱۹ ساعت قبل از تخمگذاری به ناحیه غده پوسته ساز رحم وارد می شود و پوسته یون های کلسیم را برای اتصال به ماتریس پروتئین ذخیره نمی کند. طی ۱۵ ساعت آخر تشکیل پوسته، حرکت کلسیم در غده پوسته ساز به میزان ۱۰۰ الی ۱۵۰ میلی گرم در ساعت می رسد. این فرآیند کلسیم را از دو منبع جیره غذایی و استخوان می گیرد. سطح طبیعی کلسیم خون حدود ۲۰ تا ۳۰ میلی گرم در دسی لیتر با جیره طبیعی ۳/۵۶ درصد کلسیم یا بالاتر است، در حالی که مرغ هایی که رژیم غذایی ۲ درصد کلسیم دارند، ۴۰-۳۰ درصد کلسیم از استخوان تامین می شود. بنابراین مهم است که قبل از تخمگذاری، مقدار زیادی کلسیم برای ذخیره آن در بدن پولت وجود داشته باشد.
جذب روده ای کلسیم موجود در خوراک در صورت غیرفعال بودن غده پوسته ساز در حدود ۴۰ درصد است، اما در صورت فعال بودن به ۷۲ درصد می رسد. این زمان دقیقاً با اواخر بعد از ظهر یا ساعات خاموشی مرغ تخمگذار مطابقت دارد. داشتن میزان کلسیم بالاتر در روده در این مدت برای اطمینان از اینکه کلسیم از جیره غذایی و نه استخوان دریافت می شود مهم است. اندازه ذرات بزرگ منابع کلسیم باعث می شود کلسیم در این مدت بهتر تامین شود. در دوره پرورش، مهمتر از همه، سطح بالای کلسیم در طول دوره رشد با افزایش pH روده در و در نتیجه کاهش جذب، در رشد مناسب غده پاراتیروئید ایجاد اختلال می کند. آسیب به پاراتیروئید دائمی است و پس از آن بر چرخه تخمگذاری پرنده در دوره تولید تأثیر می گذارد.

نقش فسفر در پوسته تخم مرغ

محتوای فسفر پوسته تخم مرغ کم است، یعنی ۲۰ میلی گرم، در مقایسه با ۱۲۰ میلی گرم محتوای تخم مرغ. همچنین توزیع ناهموار فسفر در لایه های داخلی و خارجی پوسته نیز وجود دارد. یونهای فسفات اثر مهاری بر روی کربنات کلسیم دارند و تشکیل پوسته را به پایان می رسانند. مقادیر بالای فسفر در خون باعث مهار جابجایی کلسیم از استخوان می شود. جذب کلسیم و فسفر با یکدیگر مرتبط هستند و می توانند تحت تأثیر عوامل زیر قرار بگیرند:

منبع و فرم کلسیم و فسفر

منبع کلسیم و اندازه ذرات در سطح کلسیم روده هنگام نیاز نقش دارند. فسفر باید به شکلی باشد که توسط مرغ قابل دسترس و قابل استفاده باشد.

اسیدیته روده

جذب فسفر در pH معادل ۵/۵ تا ۶ بهینه است. هنگامی که pH بالاتر از ۶/۵ باشد، جذب فسفر به طور قابل توجهی کاهش می یابد. اسیدهای چرب آزاد اضافی در جیره غذایی می تواند باعث کاهش pH شود و بنابراین در جذب کلسیم و فسفر تداخل ایجاد می کند.

نسبت کلسیم و فسفر

سطح بالای کلسیم یا فسفر در روده باعث کاهش جذب هر دو می شود. کلسیم بالا باعث افزایش pH در روده می شود و جذب فسفر همراه با جذب روی و منگنز کاهش می یابد. فسفر بالای پلاسما باعث کاهش جذب کلسیم از روده و جابجایی کلسیم از استخوان می شود. فسفر بخشی جدایی ناپذیر از تعادل اسید و باز در بدن است. نسبت مناسب کلسیم به فسفر جیره برای پرندگان در حال رشد ۱/۵ الی ۲ به ۱ است.

اثر ویتامین D3 بر کیفیت پوسته تخم مرغ

متابولیت ویتامین D3 در جذب کلسیم ضروری است. ویتامین D3 برای جذب و بسیج کلسیم در طی سنتز پوسته حیاتی است. اهمیت دریافت کافی ویتامین D3 توسط مرغ بدیهی است و برای استفاده مناسب از کلسیم و فسفر ضروری است. با این حال، شواهدی وجود ندارد که نشان دهد ویتامین D3 اضافی و متابولیت های آن هنگامی که مرغ ویتامین D3 کافی دریافت کرده است، باعث بهبود کیفیت پوسته تخم مرغ می شود. ویتامین D3 اصلی ترین عنصر کنترل کننده در تحریک جذب کلسیم از روده است. این اثر با سنتز پروتئین اتصال دهنده کلسیم (CBP) تسهیل می شود. مصرف ویتامین D3 باید کافی باشد. عملکرد ویتامین D3 به متابولیت آن 1،25 دی هیدروکسی D3 مربوط می شود که در کبد و کلیه های پرنده ایجاد می شود. هر مشکلی که بر یکپارچگی این اندامها یا غده پاراتیروئید تأثیر بگذارد، تأثیر نامطلوبی بر عملکرد ویتامین D3 و در نتیجه جذب کلسیم و متابولیسم آن خواهد داشت.

فرمولاسیون جیره و کیفیت پوسته تخم مرغ

مقاومت پوسته برای جیره حاوی سورگوم بیشتر از جیره بر پایه گندم یا جو بود و برای جیره ذرت سویا کمتر بود. مقادیر بالای کلسیم و فیتات در جیره غذایی مرغ تخمگذار باعث کاهش در دسترس بودن مواد معدنی کم نیاز به ویژه منگنز و روی می شود. افزودن آنزیم های شکستن پلی ساکاریدهای غیر نشاسته ای و فیتاز به خوراک باعث بهبود کیفیت پوسته تخم مرغ می شود. وقتی سطح کلرید و منیزیم سه برابر بیشتر از حد توصیه شده بود، هیچ اثر بدی بر کیفیت تخم مرغ و پوسته مشاهده نشد. با این حال، کلر بیش از حد، غلظت بی کربنات خون را کاهش می دهد که نقش محوری در کلسیمی شدن پوسته تخم مرغ دارد. عدم تعادل کاتیونی-آنیونی در خوراک، وجود پلی ساکاریدهای غیر نشاسته ای، مایکوتوکسین ها (سموم قارچی) و آلاینده ها منجر به کیفیت پوسته ضعیف می شود.